Tekende Giotto een perfecte cirkel? Wat Vasari schreef, en hoeveel later
Het is het bekendste verhaal over welke middeleeuwse schilder dan ook, het wordt in elk klaslokaal verteld, en het staat op precies één plek: in een boek dat in 1550 in Florence verscheen, geschreven door een schilder die in 1511 was geboren. Giotto stierf in 1337. Dat is het hele probleem ermee, en het is een interessanter probleem dan het verhaal zelf.
Het verhaal, zoals Vasari het vertelt
De paus wil weten hoe goed deze schilder uit Florence nu werkelijk is, dus wordt er een hoveling langs de werkplaatsen gestuurd om tekeningen te verzamelen. Hij vraagt Giotto om iets om mee terug te nemen. In Vasari’s versie “nam Giotto een vel papier, en met een pen gedoopt in rood, zijn arm stevig tegen zijn zij gedrukt om er een passer van te maken, maakte hij met een draai van zijn hand een cirkel zo volmaakt dat het een wonder was om te zien.” De hoveling denkt, niet onredelijk, dat hij in de maling wordt genomen en vraagt of dat echt alles is wat hij krijgt. Giotto’s antwoord: “Dit is genoeg en meer dan genoeg.”
En Vasari besluit met het spreekwoord dat er volgens hem uit voortkwam — “Je bent ronder dan de O van Giotto” — met de opmerking dat het in het Toscaans zowel als belediging als als compliment werkte, omdat hetzelfde woord ook traagheid van geest betekende. De grap is dat de uitdrukking die de beroemdste tekenaar van Italië prees, ook een manier was om iemand dom te noemen.
De rekensom die meestal bij het verhaal wordt weggelaten
Giotto stierf op 8 januari 1337. Vasari’s eerste editie verscheen in 1550: trek af, en het verschil is 213 jaar. De uitgebreide tweede editie van 1568, waar de meeste moderne vertalingen van uitgaan, kwam 231 jaar later. Je ziet het vaak omschreven als tweeënhalve eeuw, wat zo’n 250 zou zijn en ongeveer een vijfde te ruim is; ruim twee eeuwen is het juiste getal, en dat is lang genoeg om het punt te maken.
Om die afstand voelbaar te maken: het is hetzelfde verschil als tussen een boek dat vandaag verschijnt en een anekdote over een schilder die in het begin van de negentiende eeuw werkte, verteld door iemand die nooit iemand heeft ontmoet die hem had ontmoet, in een boek zonder voetnoten.
Hoe betrouwbaar is Vasari?
Hij is onmisbaar en hij is geen getuige, en beide helften doen ertoe. De Levens zijn een van de fundamenten van de Europese kunstgeschiedenis, en veel van wat we over zestiende-eeuwse kunstenaars weten, komt van een man die hen kende. Over de veertiende eeuw baseert hij zich op tweehonderd jaar werkplaatspraat. De gangbare kritiek van wetenschappers is, in de woorden van John Addington Symonds, dat Vasari schreef “met slordigheid, data en plaatsen door elkaar halend, en zonder enige moeite te doen om de waarheid van zijn beweringen te controleren”, en over de anekdotes in het algemeen: “Veel van zijn anekdotes klinken waar, al zijn ze waarschijnlijk verzonnen. Andere zijn generieke ficties.”
De cirkel is niet het enige Giotto-verhaal in die categorie. Het andere beroemde — Cimabue die een herdersjongen zijn schapen op een rots ziet tekenen en hem in de leer neemt — is ook van Vasari, en moderne wetenschappers noemen het een legende (wat er werkelijk bekend is over zijn opleiding). Twee verhalen, één bron, hetzelfde gat van twee eeuwen.
“Kan een mens een perfecte cirkel tekenen?”
Niet in wiskundige zin, en met een passer evenmin: een perfecte cirkel is een verzameling punten op exact gelijke afstand van een middelpunt, en geen enkel fysiek instrument, geen hand en geen inkt kan dat tot op oneindig veel decimalen volhouden.
Wat wel heel goed kan — en wat het verhaal eigenlijk beschrijft — is een cirkel die zo goed is dat een geoefend oog er niets op aan kan merken. De methode in de anekdote is de echte techniek, en elke tekenaar herkent haar: je tekent een cirkel niet met je vingers of je pols, je zet je elleboog vast tegen je ribben en draait vanuit je schouder, zodat je arm een vaste straal wordt. Het is een fysiek trucje, het is aan te leren, en zo tekenen letterschilders en animatoren sindsdien cirkels uit de vrije hand.
Het oordeel over het verhaal is dus dit: de prestatie is echt en aan te leren, de anekdote is een stuk zestiende-eeuwse literatuur, en het enige wat we kunnen controleren, is de muur in Padua. Wat Giotto ook wel of niet met een pen deed voor de ogen van een boodschapper van de paus, hij deed iets aanzienlijk moeilijkers in twee jaar, op natte kalk, in een ruimte waar jij vijftien minuten in kunt staan (wat dat werkelijk vergde).
Als een gids je het cirkelverhaal vertelt — en dat gebeurt — is de nuttige vraag niet of het echt gebeurd is. De vraag is waarom een verhaal over moeiteloos vakmanschap juist aan deze schilder is blijven hangen en niet aan een ander. Het antwoord staat op de muren.
Meeste reviewsRondleiding door Giotto's Scrovegnikapel
Privé, prijs per persoonPadua: privéstadswandeling & bezoek aan de Scrovegnikapel
Religieuze kunst van PaduaPadua: Scrovegnikapel & basiliek met gids voor religieuze kunst
Meer: wie Giotto was, wat hij hier schilderde en de methode waarmee hij moest werken.
Veelgestelde vragen
Tekende Giotto een perfecte cirkel?
Het verhaal komt uit Giorgio Vasari’s Levens, verschenen in 1550. Giotto stierf in 1337, dus het werd 213 jaar na zijn dood opgeschreven, en er bestaat geen eigentijds verslag van de gebeurtenis. Het is een verhaal over Giotto en geen gedocumenteerde episode — en daarmee goed bewijs over zijn reputatie en helemaal geen bewijs over een bepaalde middag.
Wat is het verhaal van de O van Giotto?
Een boodschapper van de paus vraagt Giotto om een proeve van zijn werk. Giotto nam volgens Vasari papier en een pen gedoopt in rood, drukte zijn arm tegen zijn zij “om er een passer van te maken”, en tekende een cirkel zo volmaakt “dat het een wonder was om te zien”. Toen hem om meer werd gevraagd, zei hij: “Dit is genoeg en meer dan genoeg.” Vandaar het Toscaanse spreekwoord over ronder zijn dan de O van Giotto, dat ook als belediging dienstdeed.
Kan een mens een perfecte cirkel tekenen?
Niet in wiskundige zin — en met een passer ook niet, want een perfecte cirkel is een oneindige verzameling punten op precies gelijke afstand. Wat wel kan, is een cirkel waar geen oog iets op aan kan merken, getekend zoals de anekdote beschrijft: elleboog vast tegen de ribben, draaien vanuit de schouder zodat de arm als vaste straal werkt. Het is een aan te leren fysieke techniek.
Is Vasari een betrouwbare bron over Giotto?
Hij is onmisbaar en hij is geen getuige. Hij werd geboren in 1511 en publiceerde in 1550, twee eeuwen na Giotto’s dood, en de gangbare kritiek is dat hij schreef “met slordigheid, data en plaatsen door elkaar halend”. Zijn andere beroemde Giotto-verhaal, Cimabue die de jongen ontdekt die schapen tekent, wordt door moderne wetenschappers een legende genoemd. Wat er werkelijk gedocumenteerd is.