Het blauw van Giotto: een steen uit Afghanistan, gemalen, gewassen en droog aangebracht
Iedereen kijkt omhoog. Het gewelf van deze kapel is wat foto's niet kunnen vastleggen, en de reden is niet de compositie, maar scheikunde en geld: dat blauw was het duurste materiaal in het gebouw, het kon niet worden gemaakt, alleen worden opgegraven, en het kon niet in de muur worden geschilderd zoals elke andere kleur in de ruimte.

Waarom het werd gemalen in plaats van gemengd
De meeste kleuren op deze muren zijn aardpigmenten: oker, rode aarde, groene aarde, kalkwit, houtskoolzwart. Je graaft ze op, wast ze, en je hebt verf. Verschillende ervan kunnen elkaar vervangen, en een schilder die er een tekortkomt, kan iets mengen wat erop lijkt.
Met ultramarijn gaat dat niet. Er bestaat geen combinatie van goedkope pigmenten die het oplevert. Het alternatief dat een middeleeuwse werkplaats echt had, was azuriet, een veelvoorkomend mineraal in Europa in plaats van een import uit Afghanistan, dat door verwering naar groen verkleurt doordat het in malachiet verandert — goedkoper, dichter bij huis, en honderd jaar later niet meer dezelfde kleur. De enige weg naar deze kleur liep dus van een berg in Badakhshan via een koopman naar een werkplaats in Padua, en elke gram ervan werd die hele afstand vervoerd. Als mensen zeggen dat het blauw meer waard was dan goud, dan is dat de strekking van de bewering: niet dat het mooi was, maar dat er geen vervanging voor bestond en de aanvoerketen absurd was.
En het malen van de steen is nog maar het begin, want gemalen lapis is grotendeels niet blauw. Cennino Cennini, wiens handboek voor schilders waarschijnlijk in de jaren 1390 werd geschreven, zo'n negentig jaar nadat deze kapel klaar was, beschrijft de methode: maal de steen, kneed het poeder door een massa van gesmolten was, harsen en oliën, wikkel die massa in een doek en kneed hem in een zwakke loogoplossing. De blauwe deeltjes zakken uit in de vloeistof; het grijze en met goud gespikkelde afval blijft in het deeg achter. Dat doe je minstens drie keer, en elke extractie na de eerste is armer dan de vorige. De eerste wasbeurt was de kleur die je voor de Maagd gebruikte.
Waarom het droog moest worden aangebracht, en wat dat later kostte
Echt fresco werkt doordat je in nat kalkpleister schildert en het pleister bij het uitharden het pigment in zich opneemt. Het is een prachtige methode en een gulzige: het natte pleister zuigt op, en het zuigt alles zonder onderscheid op. Stop je het duurste materiaal in het gebouw in een oppervlak dat er een deel van opslokt, dan heb je op de minst zichtbare manier denkbaar geld tegen een muur gegooid.
Daarom werd ultramarijn a secco aangebracht, op pleister dat al was uitgehard, met een bindmiddel zoals ei — en de Scrovegnikapel is een van de klassieke voorbeelden van die werkwijze. De keerzijde kent elke restaurator: verf op droog pleister zit óp de muur in plaats van erin, en in zevenhonderd jaar is de laag die bovenop zit de laag die loslaat, afschilfert en verdwijnt. Als je leest dat de blauwtinten van een fresco meer te lijden hebben gehad dan de andere kleuren, dan is dit de reden, en het zegt iets over de methode, niet over de schilder.
Vertelt iemand je in de kapel dat een stuk blauw is gerestaureerd, dan is dit waarom: het blauw is constructief gezien de kwetsbaarste verf in de ruimte, niet vanwege het pigment, maar vanwege de plek waar het moest worden aangebracht.
Waarom het gewelf als hemel overkomt
Drie dingen doen dat tegelijk, en zodra je ze kent, zijn ze helemaal niet subtiel.
- Het is een tongewelf. Een gebogen oppervlak zonder hoek die verraadt waar het ophoudt. Je oog heeft niets om de afstand aan af te meten.
- Het is één kleur, die over de hele boog wordt doorgezet. Geen patroon met blauw erin — een vlak. Doorlopende kleur over een kromming is precies wat de echte hemel doet.
- De sterren zijn goud op diepblauw, met de toonwaarde van de nacht. Het gewelf is niet geschilderd in de kleur van een hemel overdag; het is geschilderd in de kleur van een hemel met sterren erin, en dat is net zo goed een keuze over het tijdstip van de dag als over decoratie.
Ga er dertig seconden onder staan voordat je naar iets anders kijkt. Het is het deel van de ruimte waar reproducties het meest volledig tekortschieten, en het deel waardoor mensen het meest betrouwbaar stilvallen (kijk daarna naar de muren).
Meeste reviewsRondleiding door Giotto's Scrovegnikapel
Religieuze kunst van PaduaPadua: Scrovegnikapel & basiliek met gids voor religieuze kunst
Na zonsondergangPadua: avondtour met toegang tot de Scrovegnikapel
Zie ook: hoe een fresco wordt gemaakt, en waarom secco afschilfert, wat er op de muren onder dat gewelf staat en de schilder.
Veelgestelde vragen
Wat is het blauw in het plafond van de Scrovegnikapel?
Ultramarijn, gemaakt van lapis lazuli die werd gewonnen bij Sar-i-Sang in Badakhshan, in het huidige Afghanistan. Het was in 1303 het duurste pigment dat er bestond en er was geen vervanging voor: geen enkele combinatie van goedkopere kleuren levert het op. Het gewelf is geschilderd als een nachthemel, diepblauw met gouden sterren.
Waarom werd lapis lazuli gemalen in plaats van gemengd?
Omdat er niets was om het uit te mengen. Ultramarijn is geen samenstelling van andere pigmenten; de kleur zit in één bepaalde steen en nergens anders in een middeleeuwse werkplaats. Malen is pas de eerste stap — gemalen lapis is grotendeels grijs, en het blauw moet uit het maalsel worden gewassen met een proces van was, hars en loog dat Cennino Cennini beschrijft, minstens drie keer herhaald, waarbij elke ronde armer is dan de vorige.
Waarom schilfert het blauw van fresco's af?
Omdat het niet in fresco werd geschilderd. Nat pleister neemt pigment op terwijl het uithardt, waardoor het kostbaarste materiaal in het gebouw verspild zou worden, dus werd ultramarijn a secco aangebracht — op droog pleister, met een bindmiddel. Verf die óp de muur zit in plaats van erin, is de verf die in de loop van eeuwen loslaat. Het verschil uitgelegd.
Was het blauw echt duurder dan goud?
De bewering die je in de kapel zult horen, gaat over aanvoer, niet over karaat: ultramarijn had geen vervanging, kwam uit één verre streek en verloor bij de bewerking het grootste deel van zijn volume.