Wie Giotto was, en wat de schilderkunst na hem deed
Giotto di Bondone werd rond 1267 bij Florence geboren en stierf op 8 januari 1337. Tussen die twee data veranderde de Europese schilderkunst op een manier die nog altijd zichtbaar is voor iemand zonder enige opleiding, en de duidelijkste plek om dat te zien is een klein bakstenen gebouw in een tuin in Padua.
Wat er veranderde, op een manier die je met eigen ogen kunt controleren
Vier dingen, en je kunt ze alle vier binnen je vijftien minuten toetsen aan de muren in Padua.
Gewicht. De lichamen hebben massa. Stof valt over een vorm die eronder zit, in plaats van een patroon op het oppervlak te tekenen, en figuren staan op de grond alsof die grond hen werkelijk draagt.
Ruimte die klopt. De kleine gebouwtjes in deze taferelen hebben een binnenkant. Muren hebben dikte. Een figuur die achter een andere figuur staat, staat erachter en niet erboven. Het is geen perspectief in de vijftiende-eeuwse zin — dat is nog honderd jaar weg — maar het is een schilder die besluit dat een schilderij een plek is.
Gezichten die iets doen. Eerdere muurschilderkunst geeft je figuren die zich aan de toeschouwer presenteren. Giotto geeft je mensen die naar elkaar kijken. De Judaskus werkt omdat twee gezichten vlak bij elkaar zijn en een van beide een beslissing neemt (waar je hem vindt).
Verdriet dat niet ingetogen is. De engelen boven de Bewening draaien en grijpen zich vast op een manier waarvoor er in de schilderkunst vóór deze ruimte geen voorbeeld is. Dat is het deel dat reviewers beschrijven als ze zeggen dat de kapel hen raakte, ook als ze het niet zo verwoorden.
Dante noemt hem, terwijl hij nog leeft
Het beste bewijs dat Giotto’s tijdgenoten wisten wat ze aan hem hadden, komt niet van een kunsthistoricus, want die waren er nog niet. Het zijn drie regels in het Purgatorio, canto XI, geschreven toen de verf in Padua nauwelijks droog was:
Credette Cimabue ne la pittura
tener lo campo, e ora ha Giotto il grido,
sì che la fama di colui è scura.
— “Cimabue meende in de schilderkunst het veld te beheersen, en nu heeft Giotto de roep, zodat de faam van de eerste verduisterd is.” Dantes onderwerp in die canto is hoogmoed en hoe snel een reputatie omslaat, dus het is niet zozeer een compliment als wel een illustratie. Maar het vertelt je duidelijk dat in de eerste decennia van de veertiende eeuw een ontwikkelde Italiaan die naam zou hebben gekend.
“Wie leerde Giotto schilderen?”
Het verwachte antwoord is Cimabue, en het gedocumenteerde antwoord is dat niemand het weet. Het verhaal over Cimabue komt van Giorgio Vasari, die het opschreef in zijn Levens van 1550: Cimabue komt voorbij, ziet een herdersjongen die zijn schapen op een rots tekent, en de tekeningen zijn zo levensecht dat hij vraagt of hij de jongen als leerling mag meenemen. Het is een prachtig verhaal en de moderne wetenschap noemt het een legende.
Daaruit volgen twee dingen. Ten eerste schreef Vasari meer dan tweehonderd jaar na Giotto’s dood, en onder historici staat hij erom bekend dat hij data en plaatsen door elkaar haalde en geen moeite deed zijn beweringen te controleren. Ten tweede noemen Dantes drie regels de twee namen samen, dus de associatie is minstens zo oud als het gedicht, dat veel ouder is dan Vasari. Een band tussen hen in het publieke bewustzijn is gedocumenteerd. Een verhouding van leermeester en leerling niet. Het andere beroemde Giotto-verhaal is ook van Vasari.
“Wat is Giotto’s beroemdste werk?”
Deze kapel, en om een betere reden dan roem: het is de meest complete cyclus waarvan niemand betwist dat ze van hem is. Bij andere grote werken bestaat er serieuze wetenschappelijke discussie over hoeveel ervan door zijn hand is en hoeveel door zijn werkplaats. Padua heeft dat probleem niet, en daarom is dit de ruimte waar elk verhaal over hem om draait.
Buiten de schilderkunst staat het werk van hem dat de meeste mensen hebben gezien zonder het te weten in Florence: in 1334 werd hij benoemd tot hoofdarchitect van de kathedraal, en de klokkentoren waarmee op 18 juli van dat jaar werd begonnen, draagt nog altijd zijn naam. Drie jaar later stierf hij.
Vijf dingen die het weten waard zijn
- Hij was jong beroemd en bleef beroemd. Geen herontdekking, geen vergeten eeuwen. De lijn loopt ononderbroken van Dante via Vasari tot nu.
- Hij werkte snel. Het hele interieur van de Scrovegnikapel kostte twee jaar, en 625 dagwerken in de kalk (wat een dagwerk betekent).
- Aan het eind van zijn leven was hij architect, niet alleen schilder, en Florence gaf hem in 1334 de kathedraal.
- Twee van zijn bekendste verhalen komen van Vasari — de schapen en de cirkel — en beide werden meer dan twee eeuwen na zijn dood opgeschreven.
- Zijn opdrachtgever hier was een geldschieter wiens vader door Dante in de Hel was geplaatst, en dat zegt net zoveel over de veertiende eeuw als over een van beiden (de familie Scrovegni).
Meeste reviewsRondleiding door Giotto's Scrovegnikapel
Religieuze kunst van PaduaPadua: Scrovegnikapel & basiliek met gids voor religieuze kunst
Privé, prijs per persoonPadua: privéstadswandeling & bezoek aan de Scrovegnikapel
Verder: wat hij hier schilderde, rij voor rij, het verhaal van de cirkel, onder de loep, hoe het schilderwerk technisch werd uitgevoerd en waarom deze ruimte ertoe doet.
Veelgestelde vragen
Heeft Giotto de Scrovegnikapel beschilderd?
Ja — het hele interieur. In de woorden van de beheerder zelf werd de kapel “tussen 1303 en 1305 door Giotto met fresco's beschilderd, in opdracht van Enrico degli Scrovegni”. Het is de meest complete cyclus waarvan de toeschrijving aan hem niet wordt betwist, en daarom is dit de ruimte waar elk verhaal over zijn werk om draait.
Waarom is Giotto zo belangrijk?
Omdat de schilderkunst na hem figuren met gewicht in een ruimte plaatst en ze op elkaar laat reageren, en de schilderkunst vóór hem dat meestal niet doet. In de UNESCO-motivering voor de veertiende-eeuwse frescocycli van Padua staat dat zijn werk hier “het begin markeerde van een revolutionaire ontwikkeling in de geschiedenis van de muurschilderkunst”. De volledige motivering.
Wie leerde Giotto schilderen?
Niemand weet het. Het traditionele antwoord, Cimabue, komt van Vasari, die in 1550 schreef — meer dan tweehonderd jaar na Giotto’s dood — en moderne onderzoekers noemen zijn verhaal over Cimabue die de jongen schapen ziet tekenen een legende. Dante noemt de twee namen wel samen in het Purgatorio, maar dat legt een reputatie vast, geen leertijd.
Wat is Giotto’s beroemdste werk?
De Scrovegnikapel in Padua, geschilderd tussen 1303 en 1305. Afzonderlijk zijn de Bewening en de Judaskus uit die cyclus het vaakst gereproduceerd. In de architectuur draagt de klokkentoren van de kathedraal van Florence, waarmee op 18 juli 1334 werd begonnen nadat hij tot hoofdarchitect van de kathedraal was benoemd, nog altijd zijn naam.
Wanneer leefde Giotto?
Hij werd rond 1267 bij Florence geboren en stierf op 8 januari 1337. Dante, een tijdgenoot, noemt hem in het Purgatorio, wat betekent dat hij al de meest besproken schilder van Italië was terwijl hij in Padua aan het werk was.
Zijn er nog andere fresco's van Giotto te zien in Padua?
De UNESCO-inschrijving van Padua omvat acht complexen met veertiende-eeuwse fresco's van zes bij naam bekende schilders, waarvan Giotto’s kapel de eerste is. De andere cycli zijn van Guariento di Arpo, Giusto de’ Menabuoi, Altichiero da Zevio, Jacopo Avanzi en Jacopo da Verona. Waar ze te vinden zijn.