Hoe een fresco wordt gemaakt, waarom het af moet zijn voordat de pleister uithardt, en waarom juist het blauw afbladdert
Fresco is de meest onvergeeflijke manier die iemand ooit heeft gevonden om een muur te beschilderen. Je kunt er de volgende ochtend niet nog eens overheen, je kunt een gezicht waar je niet tevreden over bent niet overschilderen, en een fout herstel je alleen door de pleister eruit te snijden en dat stuk opnieuw te beginnen. Alles aan de Scrovegnikapel — hoe hij eruitziet, hoe snel hij werd beschilderd, welke delen het best bewaard zijn gebleven — komt voort uit die beperking.

De scheikunde, in vier regels
Kalksteen wordt in een oven gebrand, waardoor koolstofdioxide vrijkomt en ongebluste kalk overblijft. Ongebluste kalk wordt met water geblust tot calciumhydroxide, en dat is de natte pleister. Pigment dat in water is gewreven, wordt rechtstreeks in dat natte oppervlak gestreken. En terwijl de pleister droogt, neemt hij weer koolstofdioxide op uit de lucht en wordt hij opnieuw calciumcarbonaat — in feite wordt hij weer steen, met de kleur erin.
Dat is de hele truc, en daarom overleeft een goed fresco bijna alles wat verder ooit is geschilderd. De kleur is geen laag op de muur. Ze is een bestanddeel van de muur. De gangbare beschrijving zegt het precies: “het pigment wordt opgenomen door de natte pleister; na een aantal uren droogt de pleister door de reactie met de lucht: het is deze chemische reactie die de pigmentdeeltjes in de pleister vastlegt.”
De woorden die op elk bordje in een kapel opduiken
- Arriccio — de ruwe onderlaag, aangebracht over het hele te beschilderen oppervlak en een aantal dagen te drogen gelaten.
- Sinopia — de voorbereidende tekening in rode aarde op de arriccio, die door het voltooide schilderij wordt bedekt en verborgen.
- Intonaco — de dunne, gladde eindlaag, vers aangebracht in stukken, en het oppervlak waarop werkelijk wordt geschilderd.
- Giornata — letterlijk een dag werk: één stuk intonaco, tussen ochtend en avond aangebracht en afgewerkt.
- A secco — schilderen op droge pleister met een bindmiddel zoals ei, lijm of olie, voor alles wat de natte methode niet verdraagt.
Waarom de dag de eenheid is, en wat dat betekent voor deze ruimte
Kalkpleister geeft een schilder ongeveer een werkdag voordat hij geen pigment meer opneemt. Je pleistert dus niet de muur; je pleistert het stuk muur dat je kunt afmaken, en morgen zet je het volgende stuk tegen de rand van vandaag aan. Die aansluitingen blijven achteraf zichtbaar als vage naden, en door ze te lezen reconstrueren restauratoren de volgorde waarin een cyclus werd geschilderd — hier een hoofd, daar een gewaad en een achtergrond, en zeshonderd jaar later kun je zien hoe een schilder zijn week indeelde.
Er waren 625 giornate nodig om deze kapel te beschilderen. Het werk wordt gedateerd van 25 maart 1303 tot 25 maart 1305, precies twee jaar, en dat is 730 dagen inclusief alles — zondagen, winters, het verplaatsen van steigers, de dagen dat het te koud was voor de pleister. Een giornata is een stuk, geen dagboekaantekening, dus 625 ervan zijn niet precies 625 kalenderdagen: er kunnen meerdere handen tegelijk aan het werk zijn. Wat het wel meet, is hoeveel nat werk de ruimte heeft opgeslokt. Zet dat naast de vijftien minuten van een bezoek en je krijgt een idee van waar je naar kijkt.
Waarom a secco afbladdert, en waarom het toch werd gebruikt
Sommige pigmenten overleven natte kalk niet, die basisch en agressief is; andere zijn te duur om toe te vertrouwen aan een oppervlak dat alles opzuigt wat het krijgt. In beide gevallen moet een schilder wachten tot de pleister droog is en er dan met een bindmiddel overheen schilderen. Dat werkt, en op de dag zelf ziet het er hetzelfde uit. Het is alleen niet hetzelfde object: de kleur zit op de muur in plaats van erin, vastgehouden door ei of lijm die op den duur loslaat. Simpel gezegd: buon fresco is duurzamer dan welk a-secco-werk er ook bovenop is aangebracht.
Het patroon dat je in elke oude frescocyclus ziet — aardkleuren en kalkwit nog krachtig, blauw en sommige groentinten verbleekt, vlekkerig of verdwenen — is dus geen verwering. Het is de geschiedenis van welke kleuren moesten wachten tot de muur droog was (het pigment waarvoor geen alternatief was).
“Wat is het verschil tussen een fresco en een muurschildering?”
Een muurschildering is elke schildering die op een muur is gemaakt — dat is de hele definitie, en die zegt niets over hoe. Een fresco is een muurschildering die op één specifieke manier is gemaakt: pigment in natte kalkpleister, vastgelegd doordat de pleister uithardt. Elk fresco is dus een muurschildering, maar de meeste muurschilderingen zijn geen fresco's. Een muur die met olieverf, acryl of tempera op droge pleister is beschilderd, is een muurschildering en geen fresco, hoe oud hij ook is en hoeveel hij er ook op lijkt.
Het praktische nut hiervan is dat je weet waar je naar kijkt als er op een bordje “fresco en a secco” staat, en dat zijn de meeste grote cycli eigenlijk: een fresco met de lastige kleuren er na het drogen bovenop aangebracht.
Kom je in de kapel dichtbij genoeg, zoek dan naar de vage naden tussen de stukken pleister in plaats van naar penseelstreken. Ze lopen om vormen heen en niet in rechte lijnen, omdat het stuk van die dag werd uitgesneden rond de figuur die die dag werd geschilderd.
Meeste reviewsRondleiding door Giotto's Scrovegnikapel
Religieuze kunst van PaduaPadua: Scrovegnikapel & basiliek met gids voor religieuze kunst
Na zonsondergangPadua: avondtour met toegang tot de Scrovegnikapel
Zie ook: het blauw en waarom het droog werd aangebracht, wat er op de muren staat, de schilder en de vijftien minuten die je met dit alles krijgt.
Veelgestelde vragen
Welke technieken gebruikte Giotto?
Buon fresco: pigment dat in water is gewreven en in natte kalkpleister wordt gestreken, die de kleur vastlegt terwijl hij uithardt door weer koolstofdioxide uit de lucht op te nemen. Omdat de pleister maar ongeveer een dag bewerkbaar blijft, wordt de muur beschilderd in stukken die giornate heten — 625 in deze kapel —, waarbij de dure en kalkgevoelige kleuren, vooral het blauw, er achteraf a secco bij komen.
Wat is het verschil tussen een fresco en een muurschildering?
Een muurschildering is elke schildering op een muur. Een fresco is een muurschildering die op één bepaalde manier is gemaakt: door in natte kalkpleister te schilderen, zodat het pigment bij het uitharden deel van de muur wordt. Elk fresco is een muurschildering; de meeste muurschilderingen zijn geen fresco's.
Wat is een giornata?
Een dag werk: het stuk verse pleister dat een schilder in één sessie aanbrengt en afmaakt, omdat kalkpleister geen pigment meer opneemt zodra hij uithardt. De aansluitingen tussen de stukken blijven achteraf vaag zichtbaar, en zo kan de volgorde van het werk eeuwen later worden gereconstrueerd.
Hoe lang deed Giotto over het beschilderen van de Scrovegnikapel?
Het werk wordt gedateerd van 25 maart 1303 tot 25 maart 1305 — precies twee jaar, 730 dagen — en er waren 625 giornate, oftewel dagen werk in de pleister, nodig om de kapel te beschilderen. Dat is een snelle, geconcentreerde campagne voor een programma dat elk oppervlak van een gebouw bedekt.
Waarom verliezen fresco's hun blauw?
Omdat het blauw meestal niet in fresco werd geschilderd. Natte pleister zuigt pigment op, en dat is onaanvaardbaar bij een materiaal dat zo duur is als ultramarijn, dus het werd a secco aangebracht — op droge pleister met een bindmiddel. Verf die door ei of lijm op het oppervlak wordt vastgehouden, is de verf die door de eeuwen heen loslaat, terwijl de aardkleuren die in de pleister zijn vastgelegd blijven zitten. Het pigment in kwestie.