Strona główna › Idealne koło

Czy Giotto narysował idealne koło? Co napisał Vasari i jak długo później

To najbardziej znana opowieść o jakimkolwiek malarzu średniowiecza, opowiadana w każdej klasie, a pojawia się dokładnie w jednym miejscu: w książce wydanej we Florencji w 1550 roku przez malarza urodzonego w 1511 roku. Giotto zmarł w 1337 roku. Na tym polega cały problem z tą historią i jest to problem ciekawszy niż sama historia.

Krótka odpowiedź: ta historia pochodzi od Giorgia Vasariego, z Żywotów najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, wydanych po raz pierwszy w 1550 roku. Posłaniec papieża przybywa do Florencji po próbkę dzieła Giotta; Giotto bierze kartkę, opiera łokieć o bok, by użyć ramienia jak cyrkla, i odręcznie rysuje na czerwono koło. Giotto zmarł w 1337 roku, więc Vasari napisał to 213 lat później. To opowieść o Giotcie i nie ma żadnego współczesnego mu zapisu tego zdarzenia. Nie czyni jej to bezwartościową — czyni ją świadectwem reputacji, a nie jednego popołudnia.
ŹródłoVasari, Żywoty, 1550
Drugie wydanie1568
Lata życia Vasariego1511–1574
Śmierć Giotta1337
Odstęp do pierwszego wydania213 lat
Współczesny zapisBrak

Opowieść w wersji Vasariego

Papież chce wiedzieć, jak dobry jest naprawdę ten malarz z Florencji, więc dworzanin zostaje wysłany po pracowniach, by zebrać rysunki. Prosi Giotta o coś, co mógłby zabrać. W relacji Vasariego Giotto „wziął kartkę papieru i piórem umoczonym w czerwieni, przyciskając mocno ramię do boku, by zrobić z niego cyrkiel, jednym obrotem dłoni nakreślił koło tak doskonałe, że aż dziw było patrzeć”. Dworzanin, całkiem rozsądnie, uznaje, że ktoś z niego kpi, i pyta, czy to naprawdę wszystko, co dostanie. Odpowiedź Giotta: „To wystarczy, a nawet za dużo”.

Vasari kończy przysłowiem, które jego zdaniem z tego powstało — „Jesteś okrąglejszy niż O Giotta” — zaznaczając, że po toskańsku działało ono zarówno jako obelga, jak i komplement, bo to samo słowo niosło też znaczenie ociężałości umysłu. Dowcip polega na tym, że wyrażenie wychwalające najsłynniejszego rysownika Italii było zarazem sposobem, by nazwać kogoś tępakiem.

Arytmetyka, którą zwykle się w tej opowieści pomija

Giotto zmarł 8 stycznia 1337 roku. Pierwsze wydanie Vasariego ukazało się w 1550 roku: odejmij, a odstęp wyniesie 213 lat. Poszerzone drugie wydanie z 1568 roku, na którym opiera się większość współczesnych przekładów, to 231 lat później. Często spotkasz określenie „dwa i pół wieku”, co dawałoby około 250 lat i jest mniej więcej o jedną piątą za hojne; dokładnie to dwa stulecia z okładem, a to i tak wystarczająco długo, by teza się obroniła.

Żeby ten dystans dało się poczuć: to taki sam odstęp jak między książką wydaną dziś a anegdotą o malarzu tworzącym na początku XIX wieku, opowiedzianą przez kogoś, kto nigdy nie spotkał nikogo, kto by go znał, w książce bez przypisów.

Na ile wiarygodny jest Vasari?

Jest niezastąpiony i nie jest świadkiem, a obie te połowy mają znaczenie. Żywoty to jeden z fundamentów europejskiej historii sztuki, a wiele z tego, co wiemy o artystach XVI wieku, pochodzi od człowieka, który ich znał. O XIV wieku pisze jednak na podstawie dwustu lat warsztatowych opowieści. Standardowy zarzut badaczy, słowami Johna Addingtona Symondsa, brzmi tak, że Vasari pisał „niedbale, myląc daty i miejsca i nie zadając sobie trudu, by sprawdzić prawdziwość swoich twierdzeń”, a o anegdotach w ogólności: „Wiele z jego anegdot brzmi prawdziwie, choć to zapewne zmyślenia. Inne są typowymi fikcjami”.

Koło nie jest jedyną opowieścią o Giotcie z tej kategorii. Druga słynna — Cimabue, który znajduje pasterza rysującego owce na skale i bierze go na ucznia — również pochodzi od Vasariego, a współcześni badacze nazywają ją legendą (co naprawdę wiadomo o jego nauce). Dwie opowieści, jedno źródło, ten sam dwuwiekowy odstęp.

„Czy człowiek jest w stanie narysować idealne koło?”

Nie w sensie matematycznym, i nie da się tego zrobić nawet cyrklem: idealne koło to zbiór punktów położonych w dokładnie równej odległości od środka, a żaden fizyczny przyrząd, dłoń ani atrament nie utrzyma tego z dokładnością do nieskończenie wielu miejsc po przecinku.

W pełni możliwe jest natomiast — i to właśnie opisuje ta historia — koło na tyle dobre, że wprawne oko nie znajdzie w nim błędu. Metoda z anegdoty to prawdziwa technika i każdy rysownik ją rozpozna: koła nie rysuje się palcami ani nadgarstkiem, tylko blokuje łokieć przy żebrach i obraca ramię w barku, tak że ręka staje się stałym promieniem. To fizyczna sztuczka, można się jej nauczyć i tak właśnie malarze szyldów i animatorzy rysują odręczne koła do dziś.

Werdykt w sprawie tej historii jest więc taki: wyczyn jest prawdziwy i da się go nauczyć, anegdota jest kawałkiem szesnastowiecznej literatury, a jedyne, co możemy sprawdzić, to ściana w Padwie. Cokolwiek Giotto zrobił lub nie zrobił piórem przed posłańcem papieża, przez dwa lata dokonał czegoś znacznie trudniejszego, na mokrym tynku, w pomieszczeniu, w którym możesz stanąć na piętnaście minut (czego to naprawdę wymagało).

Wskazówka

Kiedy przewodnik opowie ci historię o kole — a opowie — sensowne pytanie nie brzmi, czy to się wydarzyło. Brzmi: dlaczego opowieść o kunszcie bez wysiłku przylgnęła właśnie do tego malarza, a nie do innego. Odpowiedź jest na ścianach.

Sprawdź terminy zwiedzania z przewodnikiem
Bezpłatne odwołanie do 24 godzin przed rozpoczęciem w przypadku większości wycieczek — zarezerwuj teraz, zdecyduj później.

Więcej: kim był Giotto, co tu namalował i w jakiej technice musiał pracować.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Giotto narysował idealne koło?

Ta historia pochodzi z Żywotów Giorgia Vasariego, wydanych w 1550 roku. Giotto zmarł w 1337 roku, więc spisano ją 213 lat po jego śmierci i nie ma żadnego współczesnego zapisu tego zdarzenia. To opowieść o Giotcie, a nie udokumentowany epizod — co czyni ją dobrym świadectwem jego reputacji i żadnym świadectwem konkretnego popołudnia.

Na czym polega historia o „O” Giotta?

Posłaniec papieża prosi Giotta o próbkę jego dzieła. Giotto, słowami Vasariego, wziął papier i pióro umoczone w czerwieni, przycisnął ramię do boku, „by zrobić z niego cyrkiel”, i nakreślił koło tak doskonałe, „że aż dziw było patrzeć”. Poproszony o więcej, odparł: „To wystarczy, a nawet za dużo”. Stąd toskańskie przysłowie o byciu okrąglejszym niż O Giotta, które służyło też jako obelga.

Czy człowiek jest w stanie narysować idealne koło?

Nie w sensie matematycznym — i nie cyrklem, bo idealne koło to nieskończony zbiór punktów położonych w dokładnie równej odległości. Możliwe jest koło, w którym żadne oko nie znajdzie błędu, narysowane tak, jak opisuje anegdota: łokieć zablokowany przy żebrach, obrót w barku, tak by ręka działała jak stały promień. To fizyczna technika, której można się nauczyć.

Czy Vasari jest wiarygodnym źródłem o Giotcie?

Jest niezastąpiony i nie jest świadkiem. Urodził się w 1511 roku, a wydał książkę w 1550, dwa stulecia po śmierci Giotta, a standardowy zarzut brzmi, że pisał „niedbale, myląc daty i miejsca”. Jego druga słynna opowieść o Giotcie, o Cimabuem odkrywającym chłopca rysującego owce, jest przez współczesnych badaczy nazywana legendą. Co naprawdę jest udokumentowane.