Czy Giotto narysował idealne koło? Co napisał Vasari i jak długo później
To najbardziej znana opowieść o jakimkolwiek malarzu średniowiecza, opowiadana w każdej klasie, a pojawia się dokładnie w jednym miejscu: w książce wydanej we Florencji w 1550 roku przez malarza urodzonego w 1511 roku. Giotto zmarł w 1337 roku. Na tym polega cały problem z tą historią i jest to problem ciekawszy niż sama historia.
Opowieść w wersji Vasariego
Papież chce wiedzieć, jak dobry jest naprawdę ten malarz z Florencji, więc dworzanin zostaje wysłany po pracowniach, by zebrać rysunki. Prosi Giotta o coś, co mógłby zabrać. W relacji Vasariego Giotto „wziął kartkę papieru i piórem umoczonym w czerwieni, przyciskając mocno ramię do boku, by zrobić z niego cyrkiel, jednym obrotem dłoni nakreślił koło tak doskonałe, że aż dziw było patrzeć”. Dworzanin, całkiem rozsądnie, uznaje, że ktoś z niego kpi, i pyta, czy to naprawdę wszystko, co dostanie. Odpowiedź Giotta: „To wystarczy, a nawet za dużo”.
Vasari kończy przysłowiem, które jego zdaniem z tego powstało — „Jesteś okrąglejszy niż O Giotta” — zaznaczając, że po toskańsku działało ono zarówno jako obelga, jak i komplement, bo to samo słowo niosło też znaczenie ociężałości umysłu. Dowcip polega na tym, że wyrażenie wychwalające najsłynniejszego rysownika Italii było zarazem sposobem, by nazwać kogoś tępakiem.
Arytmetyka, którą zwykle się w tej opowieści pomija
Giotto zmarł 8 stycznia 1337 roku. Pierwsze wydanie Vasariego ukazało się w 1550 roku: odejmij, a odstęp wyniesie 213 lat. Poszerzone drugie wydanie z 1568 roku, na którym opiera się większość współczesnych przekładów, to 231 lat później. Często spotkasz określenie „dwa i pół wieku”, co dawałoby około 250 lat i jest mniej więcej o jedną piątą za hojne; dokładnie to dwa stulecia z okładem, a to i tak wystarczająco długo, by teza się obroniła.
Żeby ten dystans dało się poczuć: to taki sam odstęp jak między książką wydaną dziś a anegdotą o malarzu tworzącym na początku XIX wieku, opowiedzianą przez kogoś, kto nigdy nie spotkał nikogo, kto by go znał, w książce bez przypisów.
Na ile wiarygodny jest Vasari?
Jest niezastąpiony i nie jest świadkiem, a obie te połowy mają znaczenie. Żywoty to jeden z fundamentów europejskiej historii sztuki, a wiele z tego, co wiemy o artystach XVI wieku, pochodzi od człowieka, który ich znał. O XIV wieku pisze jednak na podstawie dwustu lat warsztatowych opowieści. Standardowy zarzut badaczy, słowami Johna Addingtona Symondsa, brzmi tak, że Vasari pisał „niedbale, myląc daty i miejsca i nie zadając sobie trudu, by sprawdzić prawdziwość swoich twierdzeń”, a o anegdotach w ogólności: „Wiele z jego anegdot brzmi prawdziwie, choć to zapewne zmyślenia. Inne są typowymi fikcjami”.
Koło nie jest jedyną opowieścią o Giotcie z tej kategorii. Druga słynna — Cimabue, który znajduje pasterza rysującego owce na skale i bierze go na ucznia — również pochodzi od Vasariego, a współcześni badacze nazywają ją legendą (co naprawdę wiadomo o jego nauce). Dwie opowieści, jedno źródło, ten sam dwuwiekowy odstęp.
„Czy człowiek jest w stanie narysować idealne koło?”
Nie w sensie matematycznym, i nie da się tego zrobić nawet cyrklem: idealne koło to zbiór punktów położonych w dokładnie równej odległości od środka, a żaden fizyczny przyrząd, dłoń ani atrament nie utrzyma tego z dokładnością do nieskończenie wielu miejsc po przecinku.
W pełni możliwe jest natomiast — i to właśnie opisuje ta historia — koło na tyle dobre, że wprawne oko nie znajdzie w nim błędu. Metoda z anegdoty to prawdziwa technika i każdy rysownik ją rozpozna: koła nie rysuje się palcami ani nadgarstkiem, tylko blokuje łokieć przy żebrach i obraca ramię w barku, tak że ręka staje się stałym promieniem. To fizyczna sztuczka, można się jej nauczyć i tak właśnie malarze szyldów i animatorzy rysują odręczne koła do dziś.
Werdykt w sprawie tej historii jest więc taki: wyczyn jest prawdziwy i da się go nauczyć, anegdota jest kawałkiem szesnastowiecznej literatury, a jedyne, co możemy sprawdzić, to ściana w Padwie. Cokolwiek Giotto zrobił lub nie zrobił piórem przed posłańcem papieża, przez dwa lata dokonał czegoś znacznie trudniejszego, na mokrym tynku, w pomieszczeniu, w którym możesz stanąć na piętnaście minut (czego to naprawdę wymagało).
Kiedy przewodnik opowie ci historię o kole — a opowie — sensowne pytanie nie brzmi, czy to się wydarzyło. Brzmi: dlaczego opowieść o kunszcie bez wysiłku przylgnęła właśnie do tego malarza, a nie do innego. Odpowiedź jest na ścianach.
Najwięcej opiniiZwiedzanie Kaplicy Scrovegnich Giotta z przewodnikiem
Prywatna, cena za osobęPadwa: prywatna piesza wycieczka po mieście i wizyta w Kaplicy Scrovegnich
Sztuka sakralna PadwyPadwa: Kaplica Scrovegnich i bazylika z przewodnikiem po sztuce sakralnej
Więcej: kim był Giotto, co tu namalował i w jakiej technice musiał pracować.
Najczęściej zadawane pytania
Czy Giotto narysował idealne koło?
Ta historia pochodzi z Żywotów Giorgia Vasariego, wydanych w 1550 roku. Giotto zmarł w 1337 roku, więc spisano ją 213 lat po jego śmierci i nie ma żadnego współczesnego zapisu tego zdarzenia. To opowieść o Giotcie, a nie udokumentowany epizod — co czyni ją dobrym świadectwem jego reputacji i żadnym świadectwem konkretnego popołudnia.
Na czym polega historia o „O” Giotta?
Posłaniec papieża prosi Giotta o próbkę jego dzieła. Giotto, słowami Vasariego, wziął papier i pióro umoczone w czerwieni, przycisnął ramię do boku, „by zrobić z niego cyrkiel”, i nakreślił koło tak doskonałe, „że aż dziw było patrzeć”. Poproszony o więcej, odparł: „To wystarczy, a nawet za dużo”. Stąd toskańskie przysłowie o byciu okrąglejszym niż O Giotta, które służyło też jako obelga.
Czy człowiek jest w stanie narysować idealne koło?
Nie w sensie matematycznym — i nie cyrklem, bo idealne koło to nieskończony zbiór punktów położonych w dokładnie równej odległości. Możliwe jest koło, w którym żadne oko nie znajdzie błędu, narysowane tak, jak opisuje anegdota: łokieć zablokowany przy żebrach, obrót w barku, tak by ręka działała jak stały promień. To fizyczna technika, której można się nauczyć.
Czy Vasari jest wiarygodnym źródłem o Giotcie?
Jest niezastąpiony i nie jest świadkiem. Urodził się w 1511 roku, a wydał książkę w 1550, dwa stulecia po śmierci Giotta, a standardowy zarzut brzmi, że pisał „niedbale, myląc daty i miejsca”. Jego druga słynna opowieść o Giotcie, o Cimabuem odkrywającym chłopca rysującego owce, jest przez współczesnych badaczy nazywana legendą. Co naprawdę jest udokumentowane.